Zachowek: ile wynosi, jak go obliczyć i jak dochodzić

Komu należy się zachowek?

Zachowek chroni najbliższą rodzinę przed pominięciem w testamencie albo przed rozdaniem majątku za życia. Prawo do niego mają zstępni (dzieci, a w ich miejsce wnuki), małżonek i rodzice spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy byliby powołani do spadku z ustawy. Jeśli spadkodawca miał dzieci, jego rodzice nie dziedziczą z ustawy, więc nie mają też prawa do zachowku.

Zachowku nie dostaną:

• rodzeństwo, dziadkowie i dalsi krewni;
• małżonek pozostający w separacji (art. 935¹ k.c.) i były małżonek po rozwodzie;
• osoba skutecznie wydziedziczona, uznana za niegodną dziedziczenia, ta, która zrzekła się dziedziczenia albo odrzuciła spadek.

Dzieci wydziedziczonego mają prawo do zachowku, nawet jeśli ich rodzic przeżył spadkodawcę (art. 1011 k.c.).

Ile wynosi zachowek?

Uprawniony	Zachowek
Pełnoletni i zdolny do pracy	1/2 udziału, który dostałby przy dziedziczeniu ustawowym
Małoletni zstępny albo osoba trwale niezdolna do pracy	2/3 tego udziału

Udział ustawowy zależy od tego, kto dziedziczy. Małżonek i dzieci dziedziczą w częściach równych, ale część małżonka nie może być mniejsza niż jedna czwarta spadku (art. 931 § 1 k.c.). Przy ustalaniu udziału bierze się pod uwagę także spadkobierców niegodnych i tych, którzy spadek odrzucili. Pomija się natomiast tych, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni (art. 992 k.c.).

Jak obliczyć zachowek: krok po kroku

1. Czysta wartość spadku. Od wartości majątku odejmujesz długi spadkowe. Zapisów zwykłych i poleceń z testamentu nie uwzględniasz (art. 993 § 1 k.c.).
2. Doliczenie darowizn. Dodajesz darowizny i zapisy windykacyjne, które podlegają doliczeniu. Wartość darowizny liczy się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 k.c.).
3. Udział i ułamek. Wynik mnożysz przez udział ustawowy uprawnionego, a potem przez 1/2 albo 2/3.
4. Odliczenie tego, co już dostał. Na zachowek zalicza się darowizny i zapisy windykacyjne, które uprawniony otrzymał od spadkodawcy (art. 996 k.c.). U zstępnych także koszty wychowania i wykształcenia, jeśli przekraczały przeciętną miarę w danym środowisku (art. 997 k.c.).

Przykład

Pan Jan zmarł, zostawiając mieszkanie warte 600 000 zł i żadnych długów. W testamencie cały majątek zapisał żonie. Miał dwoje pełnoletnich dzieci, Ewę i Adama. Pięć lat przed śmiercią podarował Adamowi 120 000 zł.

• Podstawa: 600 000 zł + 120 000 zł darowizny dla Adama = 720 000 zł. Darowiznę dla syna dolicza się, bo był spadkobiercą ustawowym; 10-letni limit z art. 994 k.c. dotyczy tylko osób spoza tego kręgu.
• Przy dziedziczeniu ustawowym żona, Ewa i Adam dostaliby po 1/3 spadku.
• Zachowek Ewy: 720 000 zł × 1/3 × 1/2 = 120 000 zł. Ewa nic nie dostała, więc może żądać tej kwoty od matki, która odziedziczyła spadek.
• Zachowek Adama też wynosi 120 000 zł, ale zalicza się na niego darowizna 120 000 zł. Adam nie ma więc żadnego roszczenia.

W prawdziwej sprawie najwięcej sporów budzi wycena majątku i to, które darowizny doliczyć. Dlatego kwota zachowku często zależy od opinii biegłego rzeczoznawcy.

Darowizny a zachowek

Przepisanie majątku za życia nie zawsze chroni przed zachowkiem. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku (art. 994 k.c.):

• drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach;
• darowizn dla osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku, dokonanych ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy;
• przy zachowku dla zstępnego: darowizn z czasu, gdy spadkodawca nie miał zstępnych, chyba że zrobiono je mniej niż 300 dni przed urodzeniem zstępnego;
• przy zachowku dla małżonka: darowizn zrobionych przed zawarciem z nim małżeństwa.

Jeśli spadkobierca nie ma z czego zapłacić, na przykład dlatego, że majątek rozdano za życia, uprawniony może żądać od obdarowanego sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Obdarowany płaci tylko w granicach tego, o co się wzbogacił (art. 1000 k.c.).

Jak dochodzić zachowku w Poznaniu?

1. Wezwanie do zapłaty. Zaczynamy od pisemnego wezwania spadkobiercy. Wiele spraw kończy się na tym etapie ugodą.
2. Pozew. Składa się go do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 39 k.p.c.). Przy roszczeniu do 100 000 zł właściwy jest sąd rejonowy, powyżej tej kwoty sąd okręgowy (art. 17 pkt 4 k.p.c.).
3. Opłata sądowa. Przy roszczeniu powyżej 20 000 zł wynosi 5% dochodzonej kwoty (art. 13 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Można wnieść o zwolnienie od kosztów.
4. Raty i obniżenie. Osoba zobowiązana może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty (łącznie do 5 lat), a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia (art. 997¹ k.c.).

Pilnuj terminu. Roszczenie wobec spadkobiercy przedawnia się po 5 latach od ogłoszenia testamentu, a roszczenie wobec obdarowanego po 5 latach od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy (art. 1007 k.c.).

Częste pytania

Czy można kogoś pozbawić zachowku?

Tak, ale tylko na dwa sposoby: przez wydziedziczenie w testamencie z przyczyn wymienionych w art. 1008 k.c. albo przez umowę o zrzeczenie się dziedziczenia zawartą u notariusza za życia spadkodawcy.

Czy zachowek płaci się w pieniądzu?

Tak. Uprawnionemu przysługuje roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku (art. 991 § 2 k.c.), a nie udział w konkretnej rzeczy, na przykład w mieszkaniu.

Czy prawo do zachowku się dziedziczy?

Tylko częściowo. Roszczenie przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej wyłącznie wtedy, gdy ten spadkobierca sam należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy (art. 1002 k.c.).

Ile kosztuje pomoc prawnika w sprawie o zachowek?

Porada prawna kosztuje od 250 do 350 zł. Prowadzenie sprawy wyceniamy indywidualnie, po zapoznaniu się z dokumentami. Szczegóły znajdziesz w cenniku, a o pozostałych sprawach spadkowych piszemy na stronie sprawy spadkowe w Poznaniu.

Zobacz też

• Czy da się uniknąć płacenia zachowku?

Umów konsultację

Zadzwoń: 605 660 248 albo napisz: biuro@plewinscy.pl. Możesz też zostawić wiadomość w formularzu - odezwiemy się najpóźniej następnego dnia roboczego.

Wysłanie formularza nie oznacza zawarcia umowy o pomoc prawną. To, co napiszesz, jest objęte tajemnicą zawodową, a dane wykorzystujemy wyłącznie do odpowiedzi na zapytanie. Zasady przetwarzania danych opisuje polityka prywatności.